Polish Heritage Society of Grand Rapids, Michigan, pracuje nad renowacją pomnika Błękitnej Armii Hallera na Cmentarzu Świętego Krzyża. Na cmentarzu pochowanych jest ponad 70 miejscowych mężczyzn, którzy zdecydowali się opuścić swoje domy, aby walczyć o wyzwolenie Polski podczas I Wojny Światowej.

Na cmentarzu stoi naturalnej wielkości figura Najświętszej Maryi Panny z rozpostartymi ramionami, która przez pewien czas wraz z grobami żołnierzy, została zapomniana.

Kilka tygodni temu posąg maryjny nie miał kciuka i był porośnięty porostami, a po bokach stały dwie granitowe urny z wyblakłymi sztucznymi kwiatami i dwoma masztami flagowymi, z których jeden powiewał czarną, postrzępioną flagą zaginionych w akcji.

Kopiec ziemi częściowo przykrywa betonową płytę bezpośrednio przed figurą, jakby ktoś tam został pochowany.

Niewiele wiadomo o wysokim na 14 stóp granitowym pomniku i o tym, kto go zlecił, poza kilkoma wskazówkami dotyczącymi jego pochodzenia – napisem z lat „1914” i „1918” oraz dwoma zwrotami w języku polskim. Niewiele dotychczas zrobiono, aby go utrzymać w dobrym stanie.

Dlatego Polskie Towarzystwo Dziedzictwa z Grand Rapids we współpracy z cmentarzem rozpoczęło projekt przywrócenia zabytkowi dawnego piękna.

Setki polskich Amerykanów w Grand Rapids poświęciło się budowie pomnika podczas Wielkiego Kryzysu. Wiadomo, że księża w trzech przeważnie polskich parafiach miasta zachęcali parafian do darowizn podczas specjalnych zbiórek. Np. Przewodniczący Komitetu Pomnika Michał Buzalski przekazał 100 dolarów; Stanisław Kalinoski dał 25 centów.

Komitet rozpoczął kolekcje w 1927 roku, kiedy społeczności w całym kraju budowały pomniki żołnierzy amerykańskich, którzy walczyli i zginęli w tak zwanej Wielkiej Wojnie.

Ale miejscowi mężczyźni, którzy walczyli i ginęli za niepodległość Polski podczas I Wojny Światowej, nie byli żołnierzami USA: walczyli pod polską flagą z błogosławieństwem rządu USA. Rząd federalny zezwolił wszystkim Polakom, którzy nie byli obywatelami USA i nie podlegali poborowi, na zaciągnięcie się do nowej polskiej armii, zwanej Błękitną Armią.

Ponad 70 mężczyzn odpowiedziało na wezwanie, ale nazwiska tych, którzy zginęli, nie pojawiły się na pomniku w centrum Grand Rapids.

Echo Tygodniowe, polskojęzyczny tygodnik, który zawierał lokalne i międzynarodowe wiadomości dla tysięcy nowych polskich imigrantów w Grand Rapids, stał się siłą napędową, aby ich poświęcenie nie zostało zapomniane.

Począwszy od 1928 roku, The Echo publikowało cotygodniowe historie, które zawierały renderowanie pomnika przez artystę oraz listę nazwisk i wkładów darczyńców.

Przypuszcza się, że pomnik został poświęcony w 1931 lub 1932 r.

Na pomniku widnieje polski napis: „Polscy Bohaterowie I Wojny Światowej, z Polonii w Grand Rapids Michigan”. Wydaje się, że na pomniku nie ma żadnych innych znaków identyfikacyjnych.

W 1997 roku cmentarz zezwolił na dobudowywanie elementów pomnika, które nie było częścią jego pierwotnej koncepcji. Lokalna placówka SWAP – Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (PAVA) – opłaciła wylanie betonowej płyty o wymiarach około 11 stóp na 6 stóp z przodu pomnika i ołtarza do Mszy św.

Ołtarz i płyta zostały poświęcone 30 maja 1998 r. błogosławieństwem ks. Edwarda Hankiewicza.

Później ołtarz został przeniesiony na bardziej poziome miejsce w głównym mauzoleum po północnej stronie cmentarza.

We wrześniu ubiegłego roku członkowie Polish Heritage Society of Grand Rapids przypadkowo dowiedzieli się o pomniku i rozpoczęli badanie jego historii. W kwietniu PHS złożyło cmentarzowi propozycję odrestaurowania pomnika. Obecnie są prowadzone prace nad jego renowacją.

Źródło: Polish Heritage Society
Foto: YouTube